Арашдырма

"Боко Һарам" тәһлүкәси вә шиәләрин репрессијалара мәруз галдығы өлкә: Ниҝерија - Арашдырма

Африкада бир чох өлкәдә шиддәтин вә ганын дајанмадығы вәзијјәтдә белә бу ҝүнә гәдәр һеч бир ганлы һадисә төрәтмәјән вә дөвләтә гаршы һансыса аддым атмајан “Ислам Һәрәкаты” Ниҝеријанын орта шимал бөлҝәсиндә олдугҹа фәалдыр.

Әһли Бејт (әлејһимус-сәлам) - АБНА – Хәбәр Аҝентлији: Африкада ән чох инсанын јашадығы өлкә олан Ниҝерија, һәм дә әһалисинин сајына ҝөрә дүнјада 7-ҹи јердәдир.

Бу ҝүн Ниҝеријада “Боко Һарам” террорчу груплашмасынын фәалијјәти, сон ҝүнләрдә өлкәдә јашајан шиә мүсәлманларына гаршы һөкумәтин репрессија сијасәти апармасы бу өлкә һаггында арашдырма јазысы тәгдим етмәјимизә сәбәб олду:

 

Тарихи

Ниҝеријанын тарихи әрәб мәнбәләринә әсасән 9 әсрдән һесабланыр. Әввәлләр бу әразиләрдә Конем-Бору, Једди Һауса вә Јаруб адлы мүхтәлиф дөвләтләр ард-арда һакимијјәт гурублар. Лакин 14-ҹү әсрдән етибарән бөлҝәдә Ислам дининин јајылмасындан сонра сөзүҝедән дөвләтләр сүгута уғрајыблар. Ниҝеријанын әсасән шималы тамамилә Ислам динини гәбул етмиш, ҹәнубда јашајанлар исә әрәбләрин һеҝемонлуғуну гәбул едибләр.

Ниҝеријаја илк олараг 15-ҹи әсрдә Авропа мүстәмләкәчилијини португаллар вә инҝилисләр ҝәтирибләр. Авропалылар Ниҝеријадан әсас гул тиҹарәти мәркәзи олараг истифадә едәрәк “Атлантик гул тиҹарәти”ни башладыблар. 350 ил давам едән гул тиҹарәти нәтиҹәсиндә 20 милјон ниҝеријалынын сатылдығы тәхмин едилир.

Бөјүк Британија 19-ҹу әсрин әввәлләриндән башлајараг Ниҝеријаја мүдахилә етмәјә башлады вә илк олараг 1861-ҹи илдә Лагос шәһәринә инҝилис колонијалары дахил олду. 1885-ҹи илдә Ҝинә Көрфәзи дә инҝилисләрин нәзарәтинә кечди.

Бөјүк Британија бундан сонра Ниҝеријаны ики һиссәјә ајырараг губернатор тәјин етмәклә өлкәјә нәзарәт етмәјә давам етди.

Биринҹи дүнја мүһарибәсиндән сонра башлајан милләтчилик һәрәкатлары ниҝеријалылар арасында да хариҹиләрә гаршы үсјан етмәк вә мүстәгил олмаг дүшүнҹәсини формалашдырды.

1950-ҹиилдәНиҝеријадајениФедералсистемгурулду. Белә ки, мәркәзи рәһбәрлик идарәчилији арасында 3 ајры бөлҝәнин мәҹлиси јарадылды вә бу мәҹлисләр мәркәзи һөкумәтә табе едилдиләр.

1954-ҹү илдә гәбул олунан конститусија шимал, гәрб вә шәрг бөлҝәләрини мәркәзи һөкумәтә бағланмасыны гануниләшдирди. Инҝилисләр рәһбәрлијә ҝәлән шәхсин онларын марагларыны горујан бириси олмағыны истәјирдиләр.

Өлкәдә 3 бөјүк сијаси партија гурулду вә 1959-ҹу илдә сечкиләр кечирилди. Сечкиләрдә шимал бөлҝәсини тәмсил едән “Ниҝерија Халглары Конгреси” партијасы галиб ҝәлди вә партија лидери Әбубәкр Тафава Балева баш назир олду.

Мүсәлманларын чохлугда олдуғу шимал бөлҝәси һакимијјәтә ҝәлдији үчүн 1960-ҹы илдә мүстәгилликләрини елан етдиләр. 1963-ҹү илдә Республика елан едилән Ниҝеријада 2 ил сонра јенидән сечкиләр кечирилди. Лакин бундан сонра өлкәдә гарышыглыглар башлады.

30 мај 1967-ҹи илдә шәрг бөлҝәси “Биафра Республикасы” ады илә истефа версә дә Ниҝерија һөкумәти хариҹи мүттәфигләри һесабына үсјаны јатырда билди. Лакин вәтәндаш мүһарибәси 30 ајдан чох давам етди вә 20-ҹи әсрин ән ганлы гаршыдурмаларындан бири олду. Биафра бөлҝәсиндә гаршыдурмалардан ҝеријә галан садәҹә минләрлә өлү вә бир чох хараба галмыш бина иди.

1970-ҹи илдән сонра һадисәләр сәнҝиди вә кәшф олунан нефт јатаглары Ниҝеријанын һәјатыны дәјишдирди. 1975-ҹи илдә ҝенерал Мәһәммәд һәрби чеврилиш илә һакимијјәтә ҝәлди.

Чох кечмәдән 1976-ҹы илдә јенидән һәрби чеврилишә ҹәһд олунса да өз нәтиҹәсини ала билмәди. Лакин һадисәләр заманы ҝенерал Мәһәммәд дә өлдүрүлдү. Ҝенерал Мәһәммәд өлдүрүлдүкдән сонра онун јеринә көмәкчиси ҝенерал Олесегун Обасанжо кечди.

Бир мүддәт сонра исә ҝенерал Ибраһим Бабанҝидә дөвләт башчысы тәјин олунду вә өлкәдә һәрби режим гурулду.

4 ијул 1992-ҹи илдә јенидән сечкиләр кечирилмәси гәрарлашдырылды. Бир нечә ил ард-арда демократик идарәчилијә кечирилмәсинә ҹәһд олунса да бу садәҹә 1999-ҹу илдә баш верди.

Бу дөврдә өлкәдәки фәргли дини вә етник груплар арасында гаршыдурмалар башлады вә өлкәдә ҝәрҝинликләр даһа да артды. Бу групларын мүбаризәси сәбәби илә Ниҝеријада сон илләрдә минләрлә инсан дүнјасыны дәјишди. Бәзи бөлҝәләрдә радикаллыглар сәбәби илә өлүмләр даһа да артды.

Өлкәнин шималында һазырда мүсәлманлар, ҹәнубунда исә христианлар јашајыр.

2002-ҹи илдә бу ҝүнә гәдәр шимал бөлҝәләриндә һөкумәт гүввәләри “Боко Һарам” террорчу груплашмасы илә мүбаризә апарыр.

 

Ҹоғрафијасы

Ниҝерија шәргдән Камерун, шимал-гәрбиндән Чад, шималында Ниҝер вә гәрбдән Бенин дөвләтләри илә сәрһәдләнир. Ҹәнубундан Гана көрфәзи васитәси илә Атлантик океанына чыхышы вар.

Ниҝерија әсас дөрд ҹоғрафи бөлҝәјә ајрылыр: Саһилдәки манҝровлы батаглыг бөлҝәси, тропик мешә бөлҝәси, саванна бөлҝәси вә шималындакы јарымчөл бөлҝә.

Тәхминән 100 км-ә гәдәр дахили бөлҝәјә ҝирән саһил бөлҝәси, демәк олар ки, 36.000 км² лик ҝениш әразидә мангров ағаҹлары илә долу батаглыглара саһибдир. Бундан әлавә бөлҝәдә јүзләрлә чај вә чај голлары мөвҹуддур.

Ниҝерија торпаглары саһилләрдән тәдриҹән кәсилмиш вә дағлыг әразиләрдә гырылмыш, екваториал мешәлик әразијлә өртүлүб. Өлкәнин икинҹи мешәлик һиссәси саванна бөлҝәсидир.

Өлкәни башдан-баша гәт едән гәрб бөлҝәси дағлыг әразидәдир. Бу јүксәк дағлар арасында Адамава дағлары тәхминән 80 км узунлуғундадыр. Өлкәнин ән јүксәк јери, јенә бу дағлар үзәриндәки Димланг Тәпәси олмагдадыр, тәгрибән 2042 метрдир.

Өлкәнин ҹәнуб-шәргини исә Камерун дағларынын гәрб јамаҹлары өртүр вә бүтүн ҹәнуб-шәрг сәрһәди бојунҹа узаныр. Бу дағлар, орталама 1.5 км јүксәклијиндә олуб, бәзи јерләри 2 км-ә гәдәр јүксәлир. Шимали Ниҝерија исә нисбәтән јарымчөл олуб Бүјүк Сәһра Чөлүнүн ҹәнуба доғру бир давамы шәклиндәдир.

 

Деморафик гурулуш, дил вә дин

2017-ҹи илин статистик мәлуматларына әсасән, Ниҝеријада 190,886,311 нәфәр инсан јашајыр. Бу рәгәмин Африка гитәсиндә ән бөјүк ҝөстәриҹи олдуғу вурғуланыр.

Өлкәдә 421 дил вар вә бу дилләрдән садәҹә 410-дан истифадә олунур. Өлкәдә јашајан инсанларын 20 фаизи јорубалар, 15.8 фаизи иболар, 14.8 фаизи пөлләр вә 38 фаизи исә диҝәр Африка гәбиләләринин нүмајәндәләридир.

Бундан әлавә Ислам дининә 43.6 фаиз, Христиан дининә 50.1 нәфәр инаныр. Јердә галан инсанлар исә мүхтәлиф инанҹлара саһибдирләр.

 

Игтисадијјаты

Нефт зәнҝини олан Ниҝерија сабитсизлик, коррупсија вә рүшвәтхорлуг сәбәби илә даима проблемләр јашајыб. Лакин 2008-ҹи илдән етибарән өлкәдә игтисади ислаһатлар тәтбиг олунур. Һәрби режимләр өлкәнин нефт бағлылғыны азалда билмәсә дә даһа сонра нисбәтән мүсбәт аддымлар атылды. Буна бахмајараг өлкәнин хариҹи тиҹарәт газанҹынын 95 фаизини вә ҝәлирләринин 80 фаизини јенә нефт тәшкил едир.

2000-ҹи илин август ајында Бејнәлхалг Валјута Фонду илә имзаланан разылашмаја ҝөрә, Ниҝерија БВФ-дән 1 милјард долларлыг кредит алды. Бу тарихдә борҹлары јенидән гајтармаг үчүн Парис Игтисади Клубу илә дә разылашан Ниҝерија чәтинликләр чәкди. Үзәринә дүшән өһдәликләри өдәјә билмәдији үчүн Ниҝерија 2002-ҹи илдә БВФ-дән чәкилди.

Бундан әлавә Парис Игтисади Клубу борҹларын 18 милјард доллардан 12 милјардыны өдәмәк барәдә разылыға ҝәлди. 2008-ҹи илдән етибарән БВФ тәрәфиндән һазырланан игтисади ислаһатлара старт верилди. Нефт саһәсиндән кәнардакы секторлардакы бөјүмә вә нефт гијмәтләринин артмасы дөвләт бүдҹәсинин сүрәтлә јүксәлмәсинә сәбәб олду.

Президент Ҹонатан тәҹрүбәли шәхсләрдән ибарәт игтисади команда гурду вә шәффафлыг, игтисади бөјүмәдә чешитлилик, верҝи дүзәлишләринин башдан ајаға әлә алынмасы кими мөвзуларда аддымлар атды.

Өлкәдә игтисади бөјүмәнин гаршысындакы әнҝәлләр исә кадрларын аз олмасы вә ислаһатларын јаваш тәтбиг едилмәси иди. Бундан әлавә Ниҝерија игтисадијјаты һәм дә әкинчилијә әсасланыр. Јер фындығы, памбыг, палма ағаҹлары, тәрәвәз вә мејвә нөвләри, какао, каучук, тахыл мәһсуллары, хурма вә фындыг јағы, тахта-шалбан бол мигдарда истеһсал едилир. Какао вә каучук истеһсалында дүнјанын алтынҹы өлкәсидир. Өлкә торпагларынын 25% -и әкинә јарарлыдыр.

Ихраҹатыны даһа чох Инҝилтәрә, Алманија вә Јапонијаја едир. АБШ, Алманија ве Һолландијадан исә мүхтәлиф аваданлыг, дәрман вә електрон мәһсуллар идхал етмәкдәдир. Адам башына дүшән милли ҝәлир 370 доллардыр. Мөвҹуд чај суларындан су стансијалары гурмагла електрик енерҝиси истеһсал едилмәкдәдир. Бунлардан ән бөјүјү Каинижи су анбарыдыр.

 

“Боко Һарам” террорчуларынын өлкәдәки фәалијјәти

Өлкәнин шималында даһа чох фәалијјәт ҝөстәрән “Боко Һарам” террорчу груплашмасы хүсусилә сон илләрдә һүҹумлары даһа да артырыб.

Ады дилимизә тәрҹүмәдә “тәһсил һарамдыр” мәнасына ҝәлән террорчу груплашма өзүнү 2003-ҹү илдә танытмаға башлады. Илк һүҹумуну 2004-ҹү илдә реаллашдыран террорчу груплашманын мәркәзи Ниҝеријанын шимал-шәргиндәки Маидугури бөлҝәсидир.

Ханым үзвләринин әксәријјәти гара вә ја гырмызы нигаб тахан террорчу груплашма өзүнә Әфганыстандакы “Талибан” террорчу тәшкилатыны нүмунә ҝөтүрүр. Шәриәтин идарәчилик олараг тәтбиг олунмасыны истәјән “Боко Һарам” мүсәлман вә христиан фәрг гојмадан идеолоҝијасыны рәдд едән бүтүн инсанлары “хәјанәткар” елан едир вә вәһшиҹәсинә өлдүрүр.

“Боко Һарам” ән бөјүк террор актыны 2012-ҹи илдә төрәдиб. Террор акты нәтиҹәсиндә Кано шәһәриндә 186 нәфәр өлдү. 2013-ҹү илин апрел ајында “Јоутубе” видео пајлашым порталында груплашманын лидери олдуғуну сөјләјән Әбубәкр Шагау һөкумәти 3 ај әрзиндә девирмәји вә Президент Гудлак Ҹонатаны мәһв едәҹәјини иддиа едирди.

Әбубәкр Шагаунун һазырда јашадығы вә террорчу груплашмаја лидерлик етдији вурғуланыр.

 

Һөкумәтин шиәләр әлејһинә апардығы репрессија сијасәти вә гәтлиамлар

Ниҝеријада шиәлик 1980-ҹы илләрдә фәалијјәтә башлајан вә лидери Шејх Ибраһим Зәкзәки лидерлијиндәки “Ислам Һәрәкаты” илә даһа да ҝүҹләниб. Шејх Ибраһим Зәкзәки бу өлкәдә шиәлијин јајылмасында вә Әһлибејт (ә) мәктәбинин тәблиғиндә бөјүк ишләр ҝөрүб. Тәхминән 30 илдир фәалијјәтини давам етдирән “Ислам Һәрәкаты” 15 милјона јахын инсанын Әһлибејт (ә) мәктәби илә таныш олмасына сәбәб олду.

Африкада бир чох өлкәдә шиддәтин вә ганын дајанмадығы вәзијјәтдә белә бу ҝүнә гәдәр һеч бир ганлы һадисә төрәтмәјән вә дөвләтә гаршы һансыса аддым атмајан “Ислам Һәрәкаты” Ниҝеријанын орта шимал бөлҝәсиндә олдугҹа фәалдыр.

Илләрдир милјонларла мүсәлманын Әһлибејт (ә) мәктәбинә газандырылмасында хүсуси әмәји олан бу тәшкилат тәәссүф ки сәләфи вә вәһһаби тәкфирчи дүшүнҹәли әрәб дөвләтләринин вә ән әсас да Сәудијјә Әрәбистанынын да диггәтини чәкә билиб.

Сәудијјә Әрәбистанынын мөвҹуд Ниҝерија һөкумәтинә тәзјигләр етдији дә бир нечә дәфә мәтбуатда ишыгландырылыб.

Бу ҝүнә гәдәр өлкәдә минләрлә инсаны өлдүрән “Боко Һарам” террорчу груплашмасына гаршы ҹидди аддым атмајан Ниҝерија ордусу шиәләрә гаршы бир нечә дәфә гәтлиам реаллашдырыб.

2015-ҹи илин 13 декабр тарихиндә орду Кадуна вилајәтиндә јерләшән Зарија шәһәриндә Мәһәррәм ајында әзадарлыг мәрасими кечирән шиә мүсәлманларына һүҹум етди.

“Human Rights Watch” тәшкилаты бәјанат јајараг билдирирди ки, ордунун һүҹумлары заманы азы 300 нәфәр һәлак олуб.

Лакин бәзи тәшкилатлар бу рәгәмин 500 олдуғуну иддиа едирдиләр. Һадисәләр заманы 3 оғлу өлдүрүлән “Ислам Һәрәкаты” лидери Шејх Ибраһим Зәкзәки дә јаралы шәкилдә ханымы илә бирҝә сахланылды.

Һадисә баш вердикдән сонра Иран Ислам Республикасы һөкумәтин репрессијалары вә һүҹумлары дајандырмасыны истәди. Ниҝерија ордусунун рәсмиси, ҝенерал-лејтенант Рабе Әбубәкр BBC-јә ачыгламасында ордунун һеч кими өлдүрмәдијини иддиа етди. Лакин “Human Rights Watch” даһа бир бәјанат јајараг баш верән һадисәләри гәтлиам олараг характеризә етди.

“Тәҹили олараг гәтлиамларда иштирак едән орду мәнсублары мүһакимә олунмалыдырлар. Шејх Зәкзәкијә гаршы да әдаләтли давранылмалы вә һүгуглары позулмамалыдыр”, дејә бәјанатда гејд олунурду.

Һадисәләрдән 3 ил сонра, јәни бу илин Әрбәин ҝүнү Ниҝерија ордусу пајтахт Абуҹада Әрбәин мәрасими кечирән шиәләрә һүҹум едиб. Һүҹум заманы 37 нәфәр өлдүрүлүб, 300 нәфәр һәбс олунуб.

Ниҝеријалы шиәләр артыг 3 илдир ки, дәфәләрлә етираз аксијалары кечирәрәк һәбс олунанларын азадлыгларыны тәләб едирләр. лакин нә өлкә рәһбәрлији, нә дә дүнја медиасы онларын сәсини ешитмәк истәмир.

 

Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр


Нәзәрләринизи ҝөндәрин

Сизин е-маил адресиниз ҝөстәрилмәјәҹәк. Тәләб олунанлар бу “*” әламәтлә ишарәләниб

*

Имам Хаменеи ҹәнабларынын Һәҹҹ мәрасими мүнасибәтилә Ислам Дүнјасына мүраҹиәти
We are all zakzaki
Һәзрәт Пејғәмбәрдән (с) башга Әзрајыл (ә) һеч кәсдән руһуну гәбз етмәк үчүн иҹазә алмајыб (Һәдис)
Дүнја Әһли Бејт (ә) Ассамблејасы Мјанмадакы Мүсәлманларын сојгырымыла бағлы бәјанат Верди