Молла Сәдра (Вилајәти-фәгиһ)

Молла Сәдра дүшүнҹәсиндә "вилајәт-и фәгиһин" јери вә Ислам фәлсәфәсинин инсани елмләрин инкишафында олан ролу

  • Хәбәрин коду : 847926
  • Мәнбә : abna24.com
Хүласә

Молла Сәдра олараг танынан Сәдрәддин Мәһәммәд ибн Ибраһим Ширази, (980-1051 Һиҹри Гәмәри) Һикмәт-и мүтәалијјә мәктәбинин баниси мәшһур бир философ вә мәшһур бир ариф олараг фәлсәфи вә ирфани дүшүнҹәдә бөјүк бир јенилијә имза атмышдыр. Бу мәктәб өзүндән әввәлки 800 иллик Ислам фәлсәфәсини бир кәнара гојараг јени бир дөвр башлатды.

Әһлибејт (ә) Хәбәр Аҝентлији-abna24.com

Молла Сәдра олараг танынан Сәдрәддин Мәһәммәд ибн Ибраһим Ширази, (980-1051 Һиҹри Гәмәри) Һикмәт-и мүтәалијјә мәктәбинин баниси мәшһур бир философ вә мәшһур бир ариф олараг фәлсәфи вә ирфани дүшүнҹәдә бөјүк бир јенилијә имза атмышдыр. Бу мәктәб өзүндән әввәлки 800 иллик Ислам фәлсәфәсини бир кәнара гојараг јени бир дөвр башлатды.

Һөҹҹәтүлислам Әракијан, вилајәт-и фәгиһин Молла Сәдра дүшүнҹәсиндәки јеринә тохунараг "Имам Хомејни, Молла Садраја 'Шиәнин гүруру' ләгәбини вермишдир дејәрәк, Горбачова јаздығы мәктубунда Ислам дүшүнҹәсини анламасы үчүн ондан Молла Сәдраны арашдырмасыны истәмишдир" дејиб.

Һөвзә: Молла Сәдра олараг танынан Сәдрәддин Мәһәммәд ибн Ибраһим Ширази, (980-1051 Һиҹри Гәмәри) Һикмәт-и мүтәалијјә мәктәбинин баниси мәшһур бир философ вә мәшһур бир ариф олараг фәлсәфи вә ирфани дүшүнҹәдә бөјүк бир јенилијә имза атмышдыр. Бу мәктәб өзүндән әввәлки 800 иллик Ислам фәлсәфәсини бир кәнара гојараг јени бир дөвр башлатды. Сәдрул Мүтәәллиһин Ширази, 20 әсрлик Аристо-Әфлатун чәкишмәсинә (әнәнәви мәшша-Ишрак чәкишмәсинә) сон гојан вә онун фәлсәфи системи дә Ислам фәлсәфәсинин әһја едиҹиси олараг таныныр.

Иран тәгвимијлә 1 Хордад ҝүнү, 'Молла Сәдранын аным ҝүнү "олараг гејд олунур. Бу сәбәбдән һөвзә журналы, Теһранда университет вә һөвзәнин фәхри мүәллими олан Һөҹҹәтүлислам Сејид Әракијанын Молла Сәдра Дүшүнҹәсиндә Ислами рәһбәрлик, Молла Сәдра дүшүнҹәсиндә вилајәт-и фәгиһ вә инсани елмләрин инкишафында Ислам фәлсәфәсинин ролу мөвзуларында бир чыхышыны нәшр едиб.

- Молла Сәдра, нә үчүн Молла Сәдра(габагҹыл) олду? Ҝөрәсән бу Молла Сәдранын өз заманынын суалларына ҹаваб вермәсиндән гајнагланырмы?

- Сәдрул Мутәәллиһинин Ислам дүшүнҹә тарихиндә бир дөнүш нөгтәси вә Молла Сәдра олмасына сәбәб олан шеј, онун Ислами елмләрдә хүсусилә дә кәлам, ирфан вә фәлсәфәдәки өзүнә мәхсус дүнјаҝөрүшүдүр. Дүшүнҹә тарихини арашдырдығымыз заман һикмәтин сејриндә илк олараг Аристотели ҝөрәрик. О, ағыла әсасланараг ағылы дәлилләндирмәјин тәмәлләрини әсрләр әввәл гурду. Фараби, Аристо дүшүнҹәсини Ислам дүнјасына ҝәтирән адам олду. Ибн Мискәвеј, онун ағлынынүсулуну, Ислам әхлаг фәлсәфәсинә ҝәтирди. Фәлсәфәнин бу групу 'Мәшшаиләр' дејә адландырылды.

Ислам фәлсәфәсиндә Ибн Сина да бу фәлсәфи кәсим ичәрисиндә јер алыр. О, ағыла вә ағылы нәтиҹәләрә хүсуси үстүнлүк верәрәк ҝүвәнәрди. Ағыла сорғусуз суалсыз ҝүвәнән мәшшаиләрә гаршы фәлсәфәдә бир башга дүшүнҹә даһа мејдана ҝәлди. Ағылы јола чыхмыш ушаг олараг ҝөрән бу кәсим исә һәгигәтләри кәшф етмәк вә проблемләри һәлл етмәдә ағылын аҹиз олдуғуна инаныб. Ағылын тәк башына ҝерчәкләри кәшф едә билмәјәҹәјинә вә дүнјанын проблемләрини һәлл едә билмәјәҹәјинә инанан бу фәлсәфи ҝөрүш ағыла 'кәшф' вә 'шуһуд'ун да әлавә олунмасы лазым олдуғуну билдириб. Бу дүшүнҹә һәрәкатынын гуруҹусу, 'Шејх-и Ишраг' дејә мәшһур олан Зәнҹанлы философ Сүһрәверди олуб. Мин ил әрзиндә Ислам дүшүнҹәси вә фәлсәфәси, бу ики дүшүнҹәнин хариҹиндә дејилди. Бунларын һәр бири дә диҝәринин сәһв олдуғуну иддиа едирди. Һиҹри гәмәринин икинҹи мин иллијинин әввәлләриндә Молла Сәдранын ортаја чыхмасыјла Ислам фәлсәфәсиндә јени бир јанашма мејдана ҝәлди. Сизин дедијинизи тәсдиг едәрәк дејә биләрәм ки Молла Сәдра һәгигәтән өз дөврүнүн суалларына ҹаваб вермә арзусуна саһиб иди. Сәфәви рәһбәрлијинин сакит мүһитиндә вә онларын да дәстәји илә фәлсәфәдә Һикмәт-и мүтәалијјә адлы јени бир анлајыш гурду. Буна "Сәдра Һикмәти" дә дејилир. Бу јанашмада, һәгигәтләрин кәшфи үчүн ағлын ишрага көмәкчи олдуғуну иддиа едән Ишрагијјәдән фәргли олараг мәсәләләрә ҹаваб вермәдә ағылы тәк јол олараг ҝөрән Мәшшаилерин әксинә Молла Сәдра, бурһан илә ирфаны вә ағыл илә үрәји бир-биријлә бирләшдирди. Ағылын мәсәләләри һәлл етмәдә гејри-кафи галдығы һәр јердә ирфаны көмәкчи олараг алды вә ирфанын шәрһдә гејри-кафи галдығы һәр јердә дә ағылы истифадә етди. Бу үмуми бир анлајыш иди.

Хүсуси нәзәријјәләр саһәсинә ҝәлинҹә ... О, 'ҹөвһәри һәрәкәт', 'агил илә мәгулун бирлији', 'варлығын әсл, маһијјәтин исә етибары олмасы' вс. кими мәсәләләри, Ислам фәлсәфәсинә танытды. Ондан әввәл Фәлсәфәдә Ҹөвһәри һәрәкәт мүмкүнсүз ҝөрүләрди. Һәрәкәт вә дәјишиклијин јалныз әрәздә олдуғу гәбул едилирди. Ҹөвһәри һәрәкәт, (сөзүн әсл мәнасыјла) Ислам әхлагынын онурғасыдыр. Бунун мејары да фәзиләт вә рүсвајчылыг, Аллаһа јахынлашма вә ондан узаглашмагдыр. Ја да мәсәлән о, Варлыг һаггында варлығын әсл јаранышыныарашдырмыш вә Варлыг анлајышыны ән ачыг(бәсит) анлајыш олараг гәбул етмишдир.

Әлламә Тәбатәбаинин Ниһајәтул Һикмә вә Бидајәтул Һикме китабларындакы тәрзи тамамилә Молла Сәдранын үслубудур. Әлламә Һәсәнзадә Амули, Әлламә Тәбатәбаинин белә бујурдуғуну нәгл едир: "Биз, нәјә саһибиксә һамысыны Мүәллимә (Молла Сәдра) борҹлујуг."

Молла Сәдранын иши о гәдәрдә асан дејилди. Ортаја гојулан һәр јени ҝөрүш, ҹидди бир мүхалифәти дә өзү илә ҝәтирирди. Онун шаҝирди вә күрәкәни олан Әбдүррәззаг Лаһыҹ, онун фәлсәфәсини тәнгид едән илк адам иди. Ҹөвһәри һәрәкәти вә варлығын әсл олумасыны гәбул етмирди. Молла Сәдра, үч гызыны да шаҝирдләријлә евләндирмишди. Језнәләриндән бири дә Фејз Кашанијди.

-Фејз Кашани,Молла Сәдранын Ислами рәһбәрлик, хүсусијләдә дә вилајәт-и фәгиһ мөвзусундакы фикирләрини гијмәтләндирирди. Ҝириш олараг белә бир суал сорушум. Бу ан бурада данышдығымыз бу Сәдра, философ Сәдрадыр мы? Даһа ачыг бир ифадәјлә бу бәһс, философ олан Молла Сәдрајла әлагәдардыр мы, јохса даһа ҝениш бир дүнјаҝөрүшүјлә фәлсәфәнин јанында фигһ, һәдис вә тәфсири дә билән вә бир дин алими дә олан Сәдрадан данышырыг?

- Суалыныза ҹаваб вермәздән әввәл мөвзуја дахил олараг бир нечә нөгтәни ачыгламаг лазымдыр. Биринҹи нөгтә, вилајәт анлајышынын мәнасыјла әлагәдардыр. вилајәт; фигһдә ајры, ирфанда исә ајры мәнада истифадә олунур. Вилајәт, фигһдә гәнаәтдә (ихтијар етмәк) приоритет демәкдир. Мәсәлән ата, ушагын маллары мөвзусунда гәнаәтдә приоритет саһибидир. Ырфанда вилајәт исә Аллаһа јахынлыг мәртәбәләриндән бири мәнасындадыр. Бу ики анлајышы бир-биринә ҹалајаркән сәһвә дүшмәмәк лазымдыр.

Диҝәр бир нөгтә, Молла Сәдранын бәһсләри арасында вилајәт-и фәгиһ тәбири јохдур. Лакин бу, онун фәгиһ вә ја алимин лидерлијини гәбул етмәдији мәнасында дејил. О, ичиндән бир чох нәтиҹәнин чыхарыла биләҹәк бир фикрин гуруҹусудур. Бәзи нәтиҹәләри онун өзү бәјан етмишдир, бәзиләринә исә өмрү вәфа етмәмишдир. Буна ҝөрә дә онун мәктәбини ҝенишләндирдиләр. Бир башга сөзлә десәк, бизим Сәдра фәлсәфәси вә ја Һикмәт-и мүтәалијје дедијимиз шејин һамысы Молла Сәдраја аид дејил. Онун фикирләринин вә ондан сонра ҝәлән Сәдрачы алимләрин мәһсулудур. Бәли о, гуруҹујду. Онун мәктәбинин сәмәрәләриндән бири дә 'алимин лидерлији'-дир. Онун белә бир мәшһур сөзү вардыр: "Алим, аләмләрин султаныдыр; истәр гәбул един истәр етмәјин. "Јәгин ки, бу" әл-алиму султанун "рәвајәтијлә әлагәдар олмалыдыр.

Буна бахмајараг о, хүсуси олараг вилајәт-и фәгиһ мөвзусундан бәһс етмәмишдир. Анҹаг онун сөзләриндән онун нәзәријјәси чыхарыла биләр. Һәтта онунла әлагәдар олараг 'сијасәт-и мүтәалијјә' дә фәрз едилә вә онун сијаси дүшүнҹәләри бир араја ҝәтирилә биләр. Мәсәлән һөвзәји елмијәдәки достлардан бири, бу башлыг алтында бир сыра китаб јазыб: 'Ибн Мискәвејин сијаси дүшүнҹәси "," Молла Мәһәммәд Меһди Нерагинин сијаси дүшүнҹәси' вс. Бу мөвзуда да арашдырма едилә биләр.

Үчүнҹү олараг "буғдадан буғда, арпадан арпа олар" дејәрләр. Бу гајдаја ҝөрә Молла Сәдра, Молла Сәдрадыр. Тәфсирчи Сәдрул Мүтәәллиһин, фәлсәфәчи олан Сәдрул Мүтәәллиһиндир. Онун тәфсир, ирфан, фәлсәфә вә сијасәтә даир ҝөрүшләринин гајнағы бирдир. Әҝәр фәлсәфәдә бир фикири варса буну онун тәфсир нәзәријјәси олараг сајмаг да мүмкүндүр. Бир башга сөзлә десәк ону ағыл, нәгл вә үрәјә һаким олан бүтөв бир алим олараг ҝөрмәк мүмкүндүр.

Бу шәрһә ҝөрә онун вилајәт-и фәгиһә инандығы дејилә биләр. Чүнки о, инсанларын мүхтәлиф дәрәҹәләрә саһиб олдуғуна инаныр. Аллаһ, ән үстүн инсаны пејғәмбәр олараг сечир. Молла Сәдра, инсанларын ишләрини өз башларына идарә едә билмәјәҹәјинә вә башга бир идарә едиҹијә лазым олдуғуна инаныр. Бу, инсаны өзүнә кафи ҝөрән һуманисм, јәни инсан мәркәзлилик дүшүнҹәсинин әлејһдарыдыр. Мәсәлән Әсфар-и Әрбәә (Дөрд Сәфәр) китабында бу дөрд сәфәри кечәнләрин рәјасәтә лајиг олдуғуну сөјләјир. Белә ки елм вә фегаһәти, бу сәфәрин ачыг-ашкар бир шәрти етмишдир.

Дејилмәси лазым олан бир башга нөгтә дә будур: Вилајәт-и фәгиһи исбат етмәк үчүн рәвајәтә, нәссә вә ја мәгбул сајылан бир ҝөрүшә еһтијаҹ јохдур. Чүнки бәдиһи (ачыг-ашкар) бир ганундур. Бу ганун илә әлагәдар олараг Һз. Әли (ә) "Иннәһу лабүд линнаси мин әмиру бирр әв фаҹир" (Инсанларын јахшы ја да фаҹир бир әмиринин олмасы лазымдыр) демишдир. Имам Хомејни дә вилајәт-и фәгиһи бәдиһи вә ачыг бир ганун олараг ҝөрмүш вә "Әҝәр вилајәт-и фәгиһ доғру тәсәввүр едилсә тәсдиг едилир" бујурмушдур. Мәнтигдә буна Гәзаја-ји әввәлијјат дејилир. Молла Сәдра да "Халг гәбул етсә дә етмәсә дә алим султандыр (һакимдир)" демишдир. Зејд бир машын тәмирчисидир. Мән гәбул етсәм дә етмәсәм дә машын тәмирчилијинин мәлуматына вә тәҹрүбәсинә маликдир. Вилајет-и фәгиһин мәнасы будур.

- Бәһс етдијинизләри нәзәрә алараг ҝөрәсән Молла Сәдра дүшүнҹәсиндә вилајәт-и фәгиһин мәнасы нәдир? Јәни биз вилајәт вә фәгиһ анлајышларыны арашдырдығымызда һансы анлама чатырыг.

- Дедијим кими 'вилајәт-и фәгиһ "ејнилә бу ифадә јаздыгларында ҝәлмәјиб. Вилајәт сөзү дә онун тәрәфиндән истифадә едилдијиндә ирфани истигамәтијлә јәни Аллаһа јахынлашма мәртәбәләриндән бири олараг билдирилир. Лакин дүшүнҹә тәмәлләринә бахдығымызда онун алим вә фәгиһин мүтләг лидерлијинә инандығыны ҝөрүрүк.

- Мәрһум Молла Сәдранын сөз ачдығы"елмә" һикмәт-и мүтәалијје ҝөзүјлә бахдығымызда, Сәдранын елми, варлығлн категоријасында ҝөрдүјүнү анлајырыг. Бу бахымдан Сәдра, варлыг мәртәбәси бахымындан даһа үстүн оланы ҹәмијјәтин рәһбәри олараг ҝөрән бир адамдыр. Сәдра бахымындан варлыг мәртәбәсиндә даһа үстүн олан бир инсан ҹәмијјәтин өндәридир. Әҝәр ҹәмијјәт онун јанына ҝедәрсә онун бу лидерлији һәрәкәт һалына ҝәлмиш вә ҹәмијјәтдә тәтбиг олунмуш олар. Амма әҝәр халг онун јанына ҝетмәзсә тәбии олараг онун бу лидерлији иҹтимаи олараг реаллашмамыш олар.

- Инсан башланғыҹда һејвани бир тәбиәт үзрә доғулар вә Ҹөвһәри һәрәкәт истигамәтиндә өз камалына доғру һәрәкәт едәр. Онун камалы Аллаһа јахынлашмагдыр. Бу јахынлашма, инсанын һејвани, әсл вә илк тәбиәтинә галиб ҝәлмәсијлә һасил олур. Әхлаг фәлсәфәси алимләринин тәбиријлә јахынлашма, нәфсин веһмијјә, шеһевијје вә гәзәбијјә кими бүтүн гүввәләри, ағылын рәһбәрлији алтына алындығы заман һасил олур. Даһа ағыллы вә даһа алим олан инсан камала вә Мүтләг Варлыға даһа јахындыр. Принсип олараг инсан бу мәгама чатмадыгҹа јахынлашма да һасил олмајаҹаг. Бу сәбәбдән сизин бујурдуғунуз шеј тамамилә доғрудур.

Диҝәр бир нөгтә дә будур: Халгын диггәти вә гәбулу әһәмијјәтли бир шәртдир. Молла Сәдранын '' Халг истәсә дә истәмәсә дә алим, султандыр '' сөзү, мәсәләнин зати һәгигәтијлә әлагәдардыр. Лакин бу султанлығын тәтбигә кечә билмәси үчүн халгын диггәти вә гәбулу тәләб олунур. Әкс һалда лидерлик ҹәмијјәтдә реаллашмајаҹаг. Әмирулмуминин Әли (ә) имам иди; амма халгын диггәти 25 ил әрзиндә реаллашмадығы үчүн онун имамәти тәтбигә кечә билмәди. Аллаһын Рәсулу дә ејни шәкилдә. Халгын мүәјјән бир өлчүдә ағылы вә дүшүнҹәсијлә имама мөһтаҹ олдуғу фикринә чатмасы лазымдыр. Имам-ы Заман Һз. Меһди (ә) едәр амма инсанларда бу дујғу вә еһтијаҹ, сусузлуг олмазса диҝәр пак әҹдадынын гијмәти билинмәдији кими Онунки дә билинмәз.

- '' кәсри-и Әснам-ы Ҹаһилијјә '' (Ҹаһилијјә бүтләринин Кырылмасы) китабында Молла Садра сөзләри доғру бир шәкилдә истифадә етмәк лазым олдуғуну вурғулајыр вә буну ачыглајыр: Фәгиһ, сөзүн термин мәнасыјла вилајәтә саһиб дејил, фәгиһлик вилајәтдир. Јәни '' фәгиһ '', фигһи-ы асғәр вә Әкбәриндә (әмәл вә етигад) ҝөрүш саһиби олмалыдыр. Лүтфән бу мөвзуну бир аз ачыглајын.

- Сөзләрин истифадәсинин әсаслы бир ролу вардыр. Сөзләр, анлајышларын нәгли үчүндүр. Һәр ләфзин вәз едилмиш бир дәлаләти олдуғу кими истифадә мәгсәди дә вардыр. Алимләрин бу мөвзудакы тәбирләринә диггәт едилмәлидир. Мәсәлән рәвајәтләрдә гәссаблығын мәкруһ олдуғуну ҝөрүрүк. Гәссаблыг әтин парчаланмасы вә сатылмасыдыр. Һалбуки рәвајәтдә гәссаблыг дејил '' сәлаһи '' тәбиридир. Јәни һејванын башыны кәсән адамдыр. Бу мәкруһдур.

Мөвзунун һәгигәти будур: Фәгиһ, дин вә маариф мөвзусунда дәрин мәлумата саһиб олан адам демәкдир. Бу сөз о заманлар алимләрин фикирләрини билән адам мәнасында истифадә едиләрди. Јәни, сәј вә чалышма илә фактлара вә деталлара аид һөкмү дәлилләрдән чыхаран адам демәк олан мүчтеһиддән фәргли иди. Башга сөзлә 'вилајәт-и фәгиһ'дә фәгиһдән мәгсәд, бу мәнадакы мүчтеһиддир ки бәзи рәвајәтләрдә "рави' дејә дә тәбир едилмишдир. Фәгаһәт исә иҹтиһадын зәрури шәртидир. Бу сәбәбдән Имам Хомејнинин ҝөрүшү вә ондакы вилајәт-и фәгиһ анлајышы илә Молла Сәдранын тәбирләриндә кечәнләр арасында бир зиддијјәт ҝөрүлмүр. Анҹаг бу шәртлә ки Лүғәт мәнасына диггәт едилмәли; тәбирләр һәмсөһбәтләр үчүн ачыгланмалы, истифадә мәгсәди вә мурады изаһ едилмәлидир.

- Ислам фәлсәфәси, о ҹүмләдән дә Һикмәт-и мүтәалијјә, инсани елмләрин дәјишмәсиндәки тәмәл факторлардан бири сајыла биләр ми?

- Проблем бурададыр. Ислам дүнјасына ҝирдији андан етибарән бәзиләринин фәлсәфәјә гаршы чыхмасына сәбәб будур. Фәлсәфә әҝәр Ислами оларса инсани елмләрдә дәјишиклијин әсаслы факторларындан биридир.

Анҹаг мүсәлманлар арасында мәшһур олан фәлсәфә, Ибн Синанын Фарабинин, Ибн Рүшдүн вә ја диҝәр мүсәлман философларын бәјан етдикләри, Ислам фәлсәфәси дејил. Мүсәлманларын фәлсәфәсидир. Бу сөз мәшһурдур: Мүсәлманларын әлдә етдији фәлсәфәнин 70 мәсәләси варды, бунлар ону 700 мәсәләјә чыхардылар.

Фәлсәфә, Молла Сәдра заманына гәдәр бәзи Ыслами фикирләрлә узлашмырды. Һикмәт-и мүтәалијје илә бу реаллашды. Ибн Синанын һәлл едә билмәдији мәсәләләри Сәдра фәлсәфәсинин һәлл етдији мәлум олду. Иҹтимаијјәтдә наразылыг сәбәбијлә Молла Сәдранын сүрҝүн едилиб бир мүддәт Кеһекде олдуғу вә о дөврдә онун үрәк тәзкијјәсијлә мәшғул олдуғу мәшһурдур. Онун елми ишләри вә Сәдра фәлсәфәсинин гурулушу Кеһекдә олмушдур. Даһа сонра Аллаһверди ханын вәсиләсијлә јенидән Шираздакы Хан Мәдрәсәсинә апарылды. Әлламә Тәбатәбаи, Молла Сәдра фәлсәфәсини һәгигәтә даһа јахын ҝөрәнләрдәндир.

Имам Хомејнинин она мүдһиш бир инанҹы вардыр вә '' Молла Сәдра, вәма едраке ма Молла Садра '' дејә бујурмушдур. Мәрһум Имам, она 'Шиәнин гүруру' ләгәбини вермиш вә Горбачова мәктубунда ондан Ислам дүшүнҹәсинә ашина олмасы үчүн Молла Сәдра дүшүнҹәсини арашдырмасыны истәмишдир.


Нәзәрләринизи ҝөндәрин

Сизин е-маил адресиниз ҝөстәрилмәјәҹәк. Тәләб олунанлар бу “*” әламәтлә ишарәләниб

*

Mourining of Imam Hossein
Имам Хаменеи ҹәнабларынын Һәҹҹ мәрасими мүнасибәтилә Ислам Дүнјасына мүраҹиәти
پیام امام خامنه ای به مسلمانان جهان به مناسبت حج 2016
Дүнја Әһли Бејт (ә) Ассамблејасы Мјанмадакы Мүсәлманларын сојгырымыла бағлы бәјанат Верди

Дүнја Әһли Бејт (ә) Ассамблејасы Мјанмадакы Мүсәлманларын сојгырымыла бағлы бәјанат Верди