Тарих вә Тәһлилләр

Түркләрин Азәрбајҹанда ермәни ады алтында мүсәлман гәтлиамы – ШОК ДӨВЛӘТ СӘНӘДЛӘРИ

Доғруданмы 15 сентјабр Бакынын азад едилдији вә Азәрбајҹан Ҹүмһуријјәтинин пајтахт елан едилдији ҝүндүр?

  • Хәбәрин коду : 830438
  • Мәнбә : Azərbaycan KİV-i
Хүласә

Әҝәр Османлы хиласкар идисә, 1918-ҹи илдә Тәбриздә Шејх Мәһәммәд Хијабани нә үҹүн она – һәмин бу ордуја гаршы вурушурду? Јохса, Хијабани дә сатгын иди?!
Һәгигәт исә беләдир: Османлы Балканлардакы мәғлубијјәтдән вә нефтлә зәнҝин әразиләри (Месопотамија, Әрәб јарымадасы вә с.) итирдикдән сонра бу иткиләри компенсасија етмәк үчүн пантүркизм бајрағы алтында Гафгазы вә Орта Асијаны, панисламизм бајраҝы алтында да Әфҝаныстан вә Һиндистаны ишғал етмәји планлашдырырды.

Һөрмәтли охуҹулар, билдијиниз кими, бир мүддәт бундан өнҹә философ Ағалар Гут Османлы-Түркијә түркләринин Азәрбајҹана мүнасибәти мөвзусунда олдугҹа лазымлы бир полемика ачды; лакин тәәссүф ки, о, јенә өз мөвгејинә ҝөрә, сијаси-иҹтимаи конјуктуранын гурбанына чеврилмиш бир груп инсанын, Сијавуш Новрузов сајағы бир үслубда “о, ермәнидир, күрддүр” кими бајағы иттиһамларына мәруз галды.

Мәним бу мәгаләми журналист Дилгәм Әһмәдин А.Гута үнванладығы ҹаваб јазысына реаксија кими дә гәбул едә биләрсиниз. Ону да дејим ки, бир журналистин өз јазысында философу алчалтмаға чалышдығыны ҝөрмәк чох аҹынаҹаглы һалдыр.

Мәним мәгсәдим Д.Әһмәдин һәләлик садәҹә бир иддиасына, анҹаг ондан фәргли олараг архив материалларына истинадән, өз мүнасибәтими билдирмәкдир. Мән Д.Әһмәдин “Еһтијаҹ оларса, ҹаваб вериләҹәк” вәдини әсас ҝөтүрәрәк үмид едирәм ки, о, бир мүәллиф кими вердији сөзә әмәл едиб, мәнә ҹаваб јазаҹагдыр.

ӨЗҮНҮН ИШҒАЛ ЕДИЛМӘСИНӘ ХИЛАС АДЫ ВЕРМӘК?

Д.Әһмәд јазыр: “Әҝәр Ағалар Гутун Түркијәјә олан нифрәти олмасајды, бу ҹүмләни белә башлајарды: “1918-ҹи илдә Түркијәнин ҝөндәрдији Гафгаз-Ислам Ордусу Бакыны азад едиб ону Ҹүмһуријјәтин пајтахтына чевириб…”

Доғруданмы 15 сентјабр Бакынын азад едилдији вә Азәрбајҹан Ҹүмһуријјәтинин пајтахт елан едилдији ҝүндүр? Ҝәлин, бу иддианын доғрулуғуну јохлајаг.

Әввәла, ондан башлајаг ки, “Гафгаз-Ислам ордусу” дејилән бир орду олмајыб, бу, Османлы империјасынын 5-ҹи пијада дивизијасынын ишғалҹы миссијасыны өрт-басдыр етмәк үҹүн истифадә едилмиш маска иди. Диггәти өзләриндән јајындырмаг, “Бу, Османлы ордусу дејил, Гафгаз-Ислам ордусудур” дејә билмәк үчүн Османлы ордусунун 5-ҹи пијада дивизијасынын адыны тәләм-тәләсик дәјишдириб гојдулар “Гафгаз-Ислам ордусу”.
Әҝәр Османлы хиласкар идисә, 1918-ҹи илдә Тәбриздә Шејх Мәһәммәд Хијабани нә үҹүн она – һәмин бу ордуја гаршы вурушурду? Јохса, Хијабани дә сатгын иди?!

Һәгигәт исә беләдир: Османлы Балканлардакы мәғлубијјәтдән вә нефтлә зәнҝин әразиләри (Месопотамија, Әрәб јарымадасы вә с.) итирдикдән сонра бу иткиләри компенсасија етмәк үчүн пантүркизм бајрағы алтында Гафгазы вә Орта Асијаны, панисламизм бајраҝы алтында да Әфҝаныстан вә Һиндистаны ишғал етмәји планлашдырырды.

Бу ишдә онлара мүттәфигләри олан алманлар көмәк едирди. Башга сөзлә, Гафгазын ишғал планы 1918-ҹи илин февралында артыг һазыр иди. Јәни дәвәт едилди-едилмәди Алман-Османлы иттифагы Ы дүнја мүһарибәсинин ҝедишиндә Гафгазы әлә кеҹирмәк планы гурмушду. Инҝилис архив материалларында ҝөстәрилир ки, һәлә 1918-ҹи ил ијун ајында алманларла түркләр арасында Бакыны ким биринҹи ишғал едәҹәк дејә мүбаһисә јараныр. Бу мүбаһисәни мүзакирә етмәк мәгсәдилә Әнвәр паша илә алман али һәрби нүмајәндәси арасында Истанбулда ҝизли ҝөрүш кечирилир. (Британија архиви, ҸАБ/23/6)

Анҹаг Азәрбајҹанда инди бу ишғала “хилас”, ишғалчылардан биринә исә “гардаш” дону ҝејиндирирләр.

ОСМАНЛЫ ОРДУСУНУН АЗӘРБАЈҸАНДА ТӨРӘТДИЈИ ГӘТЛИАМ

Османлы ишғал гүввәләри башга бир ишғалҹы олан Сентрокаспи диктатурасындан шәһәри тәһвил алыб, башлады таланлара вә гырғынлара. Ишғалын илк бир ајы әрзиндә Бакыда 30 мин нәфәр гәтлә јетирилди! Бу ҝүн бизим “мандатлы тарихчиләр” (Ҹәмил Һәсәнли, Нәсиман Јагублу, Нәсиб Нәсибли вә б.) бу ҹинајәтә бәраәт газандырмаг үчүн “Орада өләнләрин һамысы ермәниләр олуб” јаланыны гурашдырырлар. Ермәниләр дә бу “факт”ы әсас ҝөтүрәрәк, 1918-ҹи илдә Азәрбајҹанда онлара гаршы гәтлиам олдуғуну иддиа едирләр. Ҝөрүн, тарихчиләримиз инди дә “Түркијә гардашлығы” јаланыны бизә једиздирмәк үчүн һансы ләкәни халгын бојнуна гојурлар.

Һалбуки, архив материаллары сүбут едир ки, өлдүрүләнләрин ҹүзи бир һиссәси ермәни иди, јердә галан чохлуғу азәрбајҹанлылар тәшкил едирди. Османлы ишғал гүввәләри өлкәмиздә минләрлә үсјанчы кәндли, коммунист вә башгаларыны “ингилабчы һајдутлар” (гулдурлар) дамғасыјла едам едирди. Бәли, һәр заман олдуғу кими ишғалчы јерлијә гулдур ады верир!

Бу һал Азәрбајҹаны ишғал етмәјә ҝәлән әрәбләрин јерли халгы өлмәјә лајиг “кафир” адландырмасына вә бир исламчынын да өз вәтәнинин әрәбләр тәрәфиндән ишғалына севинмәсинә, бу ишғалы “хилас” адландырмасына чох бәнзәјир.

М.РӘСУЛЗАДӘНИН ТАРИХИ ЕТИРАФЫ: ОСМАНЛЫ АЗӘРБАЈҸАНЫН МҮСТӘГИЛЛИЈИНИ ИСТӘМИРДИ

1918-ҹи ил сентјабр ајында Азәрбајҹанда реал һакимијјәт Османлы ишғал гүввәләринин забитләринә мәхсус иди. Нуру паша Бакы шәһәриндә јеҝанә сөз саһиби иди. Едамлар, ҝүлләләмәләр, зопајла шаллагламалар һамысы Османлы забитләринин рәһбәрлик етдији сәһра мәһкәмәләринин сәлаһијјәтиндәјди. Кими асаҹаглар, нијә асаҹаглар, буна гәрары Османлы пашалары верирдиләр. Һәтта Шуша уездинин рәиси Мүсават һөкумәти дахили ишләр назиринә шикајәтләнирди ки, “Шәһәрин түрк олан губернатору бүтүн һакимијјәти өз әлиндә ҹәмләјәрәк јерли һөкумәти танымыр”.
Тәкҹә Шушадамы беләјди? Јох! Османлы ишғал гүввәләри Бакыја ҝирәр-ҝирмәз елан етдиләр ки, онлар ҹүмһуријјәт филан танымырлар вә “Бакыны тутмагла Османлы сәрһәдләрини бәрпа едибләр.”

1919-ҹу илдә М.Рәсулзадә етираф етмәли олмушдур ки, “Азәрбајҹанын мүстәгиллији идејасы Османлынын марагларына зидд иди”.

Д.Әһмәд өз мөвгејинә аргумент кими Фәтәли хан Хојскинин Нуру Пашанын телеграмына ҹавабыны әсас ҝәтирир. Демәли, бу һадисә нојабр ајынын 17-дә олуб. Анҹаг ајын 20-дә, јәни ҹәми 3 ҝүн сонра Азәрбајҹан һөкумәтинин башчысы кими Хојски Әсәдәлијев илә бирликдә W.Тһомсонла ҝөрүшәркән, Тһомсона гурдуглары Ҹүмһуријјәтин түркләрин әлинә кечмәсинә шәраит јарадан амилләрдән шикајәтләнир, түркләрин ҝетмәсинә һәдсиз севиндијини, Нуру пашаја гәзәбини ифадә едир вә “мүттәфигләрин (Инҝилтәрә, АБШ, Франса – А.Ә.) ҝәлишинә кичик халгларын үмиди” кими бахдығыны сөјләјир (Британија Архиви, ҸАБ 45/107).

Ҝөрүнүр, Д.Әһмәд Хојскинин 1918-ҹи ил ијун-сентјабр ајларында Нури Паша илә әлагәдар Рәсулзадәјә ҝөндәрдији ҝизли шикајәт телеграмларындан да хәбәрсиздир. Әҹаба, нә иди бу шикајәтләрин архасында дајанан сәбәб? Сәбәб бу иди: Нуру Паша Хојски башда олмагла Азәрбајҹан Милли Шурасыны танымырди вә һәтта Шуранын бурахылмасыны тәләб едирди.

Тәсәввүрүнүзә ҝәтирин ки, Нуру паша Ҝәнҹәјә ҝәләндә Мүсават назирләринин һеч бирини гәбул етмәди вә һөкумәт нүмајәндәләри анҹаг Нуру пашанын көмәкчиси Әһмәдбәј Ағајев тәрәфиндән гәбул едилди. Нуру паша һәтта Азәрбајҹан Халг Ҹүмһуријјәтинин биринҹи һөкумәт кабинетиндә мүдафиә назири вәзифәсинин тәсис олунмасына иҹазә белә вермәди. Әҝәр сиз илк һөкумәтин тәркибинә нәзәр салсаныз, орада һәрби назирлијин олмадығыны ҝөрәҹәксиниз.
Инди һәмин бу Нуру пашаны азәрбајҹанлылар өз хиласкарлары сајырлар. Әҹәб хиласкарды.

ОСМАНЛЫ ОРДУСУНУН ӨЛКӘМИЗДӘКИ ТАЛАН ВӘ ГАРӘТЛӘРИ

Османлыларын халгымыза вә өлкәмизә дүшмән мүнасибәти бунунла битмир. Гырғынлара паралел сурәтдә онлар шәһәрин гарәт олунмасына да башладылар. Тәкҹә Нобел ширкәтинин 60 мин манат вәсаитини, Шәһәрләр Иттифагынын Јерли Шөбәсиндән 23 милјон манатлыг әмлакыны, “Електрическаја сила” сәһмдар ҹәмијјәтинин 155 милјон манатлыг варидатыны, Гафгаз Памбыг Сәһмдар ҹәмијјәтинин вә башга ширкәтләрин јүз милјонларла дәјәриндә пулуну вә әмлакыны гарәт едиб апардылар.

Тәкҹә ширкәтләрими гарәт едирдиләр? Әсла јох! Јохсул әһалинин сонунҹу тикәсини дә мүсадирә едиб апарырдылар. Архив сәнәдләринин бириндә бу барәдә јазылыр: “Түрк забитләри Ағдамдан тахыл, палтар вә башга еһтијатлары ҹәкиб апарырлар… Нуха гәзасынын әһалиси шикајәтләнир ки, түркләр бүтүн әрзағымызы талан едиб апарыр, белә ҝетсә аҹлыг олаҹаг” (АРХИВ фонд, 277. С, 1. Ыш, 1. Вәрәг 1).

Османлы-Алман ишғал гүввәләринин таланы тәкҹә бунунла јекунлашмырды. Онлар ишғал гүввәләринин сахланма хәрҹини дә јерли әһалинин бојнуна јүкләмишдирләр. Белә ки, бүтүн әрзағын онда бири “зәкат” ады алтында әһалидән зорла мүсадирә едилирди, евиндә бир ҝүнлүк азугәдән артыг әрзаг сахлајанлар гулагларындан дивара мисмарланырдылар!

ОСМАНЛЫНЫН ӘСЛ НИЈЈӘТИ: БАКЫ НЕФТИНИ ӘЛӘ КЕЧИРМӘК

Аз кечмәмиш мәлум олду ки, Османлынын һәдәфиндәки әсас мәгсәд ејнилә инҝилис вә алманлар кими Бакы нефтини әлә кечирмәкдир. Османлы султанынын малијјә мүшавири Һәмди бәј һәлә Истанбулда икән Рәсулзадә гаршысында нефт мәдәнләринин онларын изни олмадан истифадәси вә сатышыны гадаған едән шәрт гојмушду. Һәр ҝүн 23 систерндән аз олмајараг, орта һесабла суткада 44 систерн нефт дашынараг Тифлисә апарылырды. Бурада нефтин јарысы алман ишғалчыларына верилир, јарысы исә Анадолуја ҝөндәрилирди. Түрк тарихчиси Рауф бәј јазыр ки, о дөврдә Истанбулда нефтин гијмәти Бакыдан 10 дәфә уҹуз иди. Рәсулзадә Һаҹынскијә мәктубунда ачыг шәкилдә буну етираф едир вә јазырды: “Сизә мәлумдур ки, нефт һаггында мәсәлә Азәрбајҹандан чох Түркијә-Алманија мәсәләсидир” (АРДА, ф. 894, сиј. 10, иш 30, в. 2). Бунун гаршылығында Мүсават һөкумәтинә бир гәпик дә пул өдәнилмирди. Бу, сојғун иди.
Вә нәһајәт 30 Октјабр 1918-ҹи ил Мудрос мүгавиләсинә ҝөрә Османлы империјасы Мүсават һөкумәтинә билдирмәдән Азәрбајҹаны (әслиндә бүтүн Загафгазијаны) өз әјаләти кими Инҝилтәрәјә бағышлады. Мүгавиләнин 11-ҹи вә 15-ҹи бәндләринә әсасән, Азәрбајҹан вә онун дәмир јоллары, нефт јатаглары бүтүнлүклә Инҝилтәрә империјасына верилирди.

Инди суал олунур: Бир өлкәнин хиласкары олмаг о өлкәнин 30 мин инсаныны өлдүрмәкдирми; тәбии сәрвәтләрини талајыб, о ҹүмләдән ораны тәрк едәркән банкдакы әманәтләрини дә гарәт едиб башга дөвләтә бағышламагдырмы; истиглалына вә милли ирадәсинә истеһза илә бахмагдырмы?!

Елә тәкҹә бу дејиләнләри јекунлашдырыб, әминликлә демәк олар ки, А.Гута гаршы “Түркләр ҝәлди бизи хилас етди!” нәгарәтини сәсләндирән дилгәмәһмәдләр нәсли нөвбәти дәфә сахталашдырылмыш тарихимизин јени гурбаныдыр.



Азәр Әлијев

Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр


Нәзәрләринизи ҝөндәрин

Сизин е-маил адресиниз ҝөстәрилмәјәҹәк. Тәләб олунанлар бу “*” әламәтлә ишарәләниб

*

پیام امام خامنه ای به مسلمانان جهان به مناسبت حج 2016